Οι απαρχές του Καρναβαλιού στην Πάτρα

Mπορεί το Καρναβάλι στην Πάτρα φέτος όπως και στο τελευταίο τριήμερό του πέρυσι να μην έχει τη γνωστή αίγλη του στους δρόμους της Πάτρας, ωστόσο σίγουρα μια τέτοια γιορτή, μια τέτοια παράδοση, απολύτως εγγεγραμμένη στο DNA των Πατρινών σίγουρα δεν πρόκειται να σιωπήσει.

Ας ταξιδέψουμε στα χρόνια των απαρχών του, λίγο μετά την Απελευθέρωση από τους Τούρκους (1828-1830). Έγραφε τότε ο περιηγητής Ζ. Μανζάρ στο βιβλίο του «Αναμνήσεις από το Μοριά» (μτφρ. Γ. Τσουκαλάς, εκδ. Βιβλιοθήκη, Αθήνα 1957): «…Μόνο δυο – τρεις μασκαρεμένοι, που τους συνόδευε βάρβαρη μουσική και τους ακολουθούσε ένα πλήθος παιδιών και ναυτικών…Οι φωνές τους ιό, ιό, ιό μου έφερναν σστο νου τις κραυγές των Βακχίδων…». Παράλληλα δίνονταν ιδιωτικοί χοροί αμέσως μετά την Απελευθέρωση. Ο Μανζάρ, προσκεκλημένος του ιδιωτικού χορού που έδωσε ο Επτανήσιος Μορέτης και στον οποίο ήταν προσκεκλημένες και γυναίκες, εντυπωσιάζεται από την εκτέλεση ενός «επιβλητικού και γοητευτικού» χορού, του «Ρωμαίικου» σημειώνοντας στο βιβλίο του:

«…Με πόση γοητεία ξετυλιγόταν αυτή η γραμμή των πλούσια στολισμένων γυναικών, που κρατημένες όλες από το χέρι, στριφογύριζαν και περνούσαν με τη σειρά κάτω από τα μπράτσα η μία της άλλης: Άλλες φορές σχημάτιζαν κύκλο και κάθε μία έδινε όχι στις διπλανές, αλλά στις κατοπινές, αριστερά και δεξιά, έτσι που σχημάτιζαν μια αλυσίδα, που οι κρίκοι της περασμένοι ο ένας στον άλλο, παρουσίαζαν θέαμα παράξενο…»

Οι Γάλλοι αξιωματικοί εντυπωσιασμένοι προτείνουν στις γυναίκες να χορέψουν μαζί τους. «…Ο χορός μας μόλο που τους εφάνηκε παράξενος, δεν άργησε να τους αρέσει και δεν εδυσταρεστούντο πια να χορεύουν μαζί μας…».

Τη δεκαετία του 1850-60 το Καρναβάλι στην Πάτρα διευρύνει περισσότερο τον δυτικό του χαρακτήρα και διαφοροποιείται από την πρώτη πρωτόγονη εκδήλωση που περιέγραφε ο Μανζάρ. Το Καρναβάλι ως σύνολο δημόσιων και ιδιωτικών ψυχαγωγικών εκδηλώσεων αποκτά υπόσταση. Οι επιστολές της Μ. Ακρατοπούλου, κόρης του Κόλλα στον αδερφό της στην Τεργέστη από το αρχείο Κόλλα είναι διαφωτιστικές: «…Εφέτος το καρναβάλι, έκαμαν πολλά περίεργα πράγματα. Εκατασκεύασαν ένα καράβι πολύ ορέω το ήχαν στολισμένο με σιμέας ελινικάς με μυρτιές, το ετραβούσαν 4 άλογα, ήτον 25 άτομα μέσα και επαρίσταναν το καρναβάλη. Επαρέστησαν και τον πόλεμο του μαρκαπάσταρι ήτο νέος 100 άνθρωποι. Η μισή επαράστεναν τους τούρκους και η άλη τους έλινας. Την καημένη την κριναλοίνα την έκαμαν σεργιάνι. Αυτός ο Αριστίδης που έχη τις Μαόνες εφόρεσε μια κρινολίνα όπου έπιανε όλον τον δρόμον. Την εφορούσαν και κάτι άλη με γαϊδαρο κεφάλας…»

Οι ιδιωτικές διασκεδάσεις είναι παρούσες σε αυτές τις επιστολές:

«…Εμείς επεράσαμε οποσούν καλούτσικα, εγινήκαμεν μάσκαρες. Εγί ενδίθικα ανδρίκια ηταλικά, η Άσπα ενδίθικε ελινικά γυνεκία, ο Ανδρέας φόρεσε θεατρίνικα, η μητέρα με ένα σεντόνι πάνω στο κεφάλη. Σε αφήνω να καταλάβης τι ορέη μασκαράτα όπου ήμαστε και επίσης επαραθέσατο χορόν η κυρία Βασίλαινα και οι κόρες του Μαβρίόπουλου…εδιασκεδάσαμε κάμποσο. Εμένα δεν με εγνώρισαν, εφοβούντο να με πλησιάσουν και αφού έβγαλα τη μαράτα, απόρισαν και έμιναν με το στόμα ανιχτό. Μάλιστα ο δάσκαλος του χορού…είχε στιχιματίση ότι ήμουν πραγματικός άνδρας…».

Στη δεύτερη επιστολή από το αρχείο Κόλλα εκφράζονται παράπονα για έλλειψη ιδιωτικών χορών:

«…Είναι μεγάλη δυστυχία. Εις τας διασκεδάσεις χειρότερα είμεθα από τα επέρσι. Είχαμε τας ελπίδας μας να χορέψωμεν εις του κ. Λάμπρου, αλλά καθώς βλέπομε δεν θα κουνήσουμε το πόδι μας εφέτω. Λέγουν ότι θα κάμουνε χορό εις τη λέκση, αλλά ακόμη δεν είναι βέβαιο. Θα περάσουμε ωραίες αποκρές: Ο ένας θα κουτσουλά εις τη μερία και όλη από την άλλην. Επέρση τουλάχιστον μας εδιασκέδαζες εσή με τα τραγούδια σου, αλλά εφέτω ούτε την τόμπολαν επιάσαμε εις το χέρι μας…».

Στη δεκαετία του 1860-70 σε μια άλλη επιστολή της Ακρατοπούλου στον αδερφό της στην Τεργέστη (αρχείο Κόλλα)το Καρναβάλι ταυτίζεται με την άφιξη πλοίου που φέρνει μουσικούς, ορχήστρα και θεάματα από την Ιταλία.

«…Δεν ηξεύρο εάν ήλθε αυτού το Καρναβάλη, διότι εδώ δεν εφάνη ακόμα να ξεπαρκαρηστή ένεκα όπου κάμνει μεγάλες φουρτούνες και δεν αφίνει το πλοίον να αράξη ης τον λιμένα δια να έβγη, και μη γιρέβης, η νεολαία κοντεύει να τρελαθή. Έκαμαν βελάδας αγόρασαν γάντηα κολαρίνας δια να είναι έτοιμη δια τους χορούς και τόρα να βλέπουν αυτό το άδικον όπου τους έκαμαν. Το καρναβάλη να τους γελάσει όπου ποτέ δεν το έκαμε να αργήσει τόσο πολή να έλθη…».

 

*Τα πρωτότυπα αποσπάσματα και στοιχεία αντλήθηκαν από το βιβλίο της Ευανθίας Στιβανάκη «Θεατρική ζωή, κίνηση και δραστηριότητα στην Πάτρα από το 1828 έως το 1900» (εκδ. Περί Τεχνών, Πάτρα 2001)